Shohimardon tarixi va tabiati muzeyi O‘zbekistonning Farg‘ona viloyati, Farg‘ona tumanidagi Shohimardon eksklavida, Ko‘ksu va Oqsuv daryolari kesishgan joyda joylashgan. Shohimardon O‘zbekistonning Qirg‘iziston bilan o‘ralgan eksklavlaridan biri bo‘lib, Pomir-Oloy tog‘lari etagida, dengiz sathidan 1550 metr balandlikda joylashgan. Muzey dastlab o‘zbek yozuvchisi va ma’rifatparvari Hamza Hakimzoda Niyoziy nomi bilan atalgan bo‘lib, 1989-yilda UNESCO tomonidan uning tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ochilgan.Muzeyning tarixi:Tashkil etilishi: Muzey 1989-yilda Hamza Hakimzoda Niyoziy xotirasiga bag‘ishlangan holda tashkil etilgan. Dastlab “Hamza Hakimzoda Niyoziy memorial muzeyi” sifatida faoliyat yuritgan.Yopilishi: 2017-yilda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 975-son qarori bilan muzey rasman tugatilgan. Biroq, Farg‘ona viloyati hokimligi muzey faoliyatini davom ettirish uchun moliyaviy xarajatlarni o‘z zimmasiga olgan.Qayta tashkil etilishi: 2023-yil 26-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-135 sonli qaroriga ko‘ra, muzey “Shohimardon tarixi va tabiati muzeyi” sifatida qayta tashkil etildi. Farg‘ona viloyati hokimi Xayrulla Bozarovning 2023-yil 15-dekabrdagi qarori bilan muzey “Hamza Hakimzoda Niyoziy memorial muzeyi” negizida jamoatchilik asosida faoliyat yurita boshladi.Muzeyning maqsadi va vazifalari:Shohimardon eksklavining tarixi, tabiati va madaniy merosini o‘rganish va targ‘ib qilish.Hamza Hakimzoda Niyoziyning adabiy va ma’rifiy merosini asrash va keng ommaga yetkazish.Ekoturizm va ziyorat turizmini rivojlantirish orqali mahalliy aholi uchun madaniy-ma’rifiy muhit yaratish.Muzey yoshlarga Shohimardonning tabiiy boyliklari, tarixiy ahamiyati va mahalliy xalqlarning turmush tarzi haqida ma’lumot berishga xizmat qiladi.Ekspozitsiya va kolleksiyalar: Muzeyning asosiy kolleksiyalari quyidagilardan iborat:Hamza Hakimzoda Niyoziy merosi: Uning hikoyalari, kitoblari, qo‘lyozmalari va shaxsiy buyumlari.Shohimardon tarixi: Eksklavning tarixiy rivojlanishi, mahalliy aholi turmush tarzi va ziyoratgohlariga oid materiallar.Tabiat bo‘limi: Shohimardonning boy tabiati, flora va faunasi, shu jumladan Shohimardonsoy daryosida yashovchi endemik baliq turi Triplophysa ferganaensis haqida ma’lumotlar.Ziyoratgohlar: Hazrati Ali maqbarasi va boshqa diniy-tarixiy shaxslar bilan bog‘liq eksponatlar.Muzeyning infratuzilmasi va ta’mirlash ishlari:Ta’mirlash jarayoni: 2023-yilda viloyat hokimligi tomonidan muzeyni ta’mirlash uchun 4,5 milliard so‘m mablag‘ ajratilgan. Tenderda g‘olib chiqqan qurilish tashkiloti 2023-yil oktyabr-noyabr oylarida ta’mirlash ishlarini boshlagan. Hozirda ichki va tashqi ta’mirlash ishlari yakunlanmoqda.Buyurtmachi: Ta’mirlash ishlari Farg‘ona viloyati hokimligi va “Farg‘ona tarixi va madaniyati muzeyi” tasarrufida amalga oshirilmoqda.Hozirgi holat: 2024-yil holatiga ko‘ra, muzey ta’mirlash ishlari tufayli yopiq bo‘lib, sayyohlar uchun ochilmagan. Muzeyning qayta ochilishi 2025-yilda kutilmoqda, ammo aniq sana hali e’lon qilinmagan.Shohimardonning tabiiy va madaniy ahamiyati:Tabiat: Shohimardon musaffo tog‘ havosi, Ko‘ksu, Oqsuv va Shohimardonsoy daryolari, shuningdek, 7 km uzoqlikdagi Qurbonko‘l (Moviy ko‘l) bilan mashhur. Bu ko‘l 1766-yildagi zilzilalar natijasida shakllangan va ekoturizm uchun muhim maskan hisoblanadi.Ziyorat turizmi: Shohimardon Hazrati Ali maqbarasi joylashgan muqaddas ziyoratgoh sifatida tanilgan. Afsonaga ko‘ra, to‘rtinchi xalifa Ali bu yerda dafn etilgan.Ekoturizm: Shohimardon ekoturizm yo‘nalishi sifatida rivojlanmoqda. Tog‘li relyefi, shifobaxsh buloqlari va go‘zal manzaralari sayyohlarni o‘ziga jalb qiladi.
Музей истории и природы Шахимардана расположен в Шахимарданском эксклаве Ферганского района Ферганской области Узбекистана, в месте слияния рек Коксу и Аксу. Шахимардан — один из эксклавов Узбекистана, полностью окружённый территорией Кыргызстана, находится у подножия Памиро-Алайских гор на высоте 1550 метров над уровнем моря.
Музей изначально был создан в 1989 году под названием «Мемориальный музей Хамзы Хакимзаде Ниязы» к 100-летию со дня рождения выдающегося узбекского писателя, драматурга и просветителя Хамзы Хакимзаде Ниязы (1889–1929) по инициативе ЮНЕСКО. Это был один из первых мемориальных музеев Узбекистана, посвящённых Хамзе.
История музея
- 1989 — официальное открытие как Мемориальный музей Хамзы Хакимзаде Ниязы.
- 2017 — постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан № 975 от октября 2017 года музей официально закрыт по причине отсутствия финансирования и реорганизации.
- 2023 — 26 апреля 2023 года указом Президента PQ-135 «О мерах по дальнейшему развитию музейного дела в Республике Узбекистан» музей был восстановлен под новым названием «Музей истории и природы Шахимардана» на базе бывшего музея Хамзы.
- 15 декабря 2023 года распоряжением хокима Ферганской области Хайруллы Бозарова музей возобновил деятельность на общественных (внебюджетных) началах под управлением «Музея истории и культуры Ферганской области».
Цели и задачи
Музей направлен на:
- Изучение и пропаганду истории, природы и культурного наследия Шахимарданского эксклава.
- Сохранение и популяризацию литературно-просветительского наследия Хамзы Хакимзаде Ниязы.
- Развитие экотуризма и паломнического туризма, создание культурно-образовательной среды для местного населения.
- Просвещение молодёжи о природных богатствах, историческом значении и традиционном укладе жизни населения Шахимардана.
Коллекции и экспозиции
Основные коллекции музея охватывают несколько направлений:
- Наследие Хамзы Хакимзаде Ниязы: рукописи, книги, личные вещи, фотографии, документы и материалы, связанные с его литературной и просветительской деятельностью.
- История Шахимардана: историческое развитие эксклава, традиционный уклад жизни, ремёсла и паломнические объекты.
- Природный раздел: флора и фауна Шахимардана, сведения об эндемичном виде рыбы (Triplophysa ferganaensis), обитающей в реке Шахимардансой, геологические особенности и природные памятники.
- Паломнические объекты: материалы, связанные с мавзолеем Хазрати Али и другими священными историческими местами.
Инфраструктура и ремонт
В 2023 году хокимият Ферганской области выделил 4,5 млрд сумов на полную реконструкцию музея. Победившая в тендере строительная организация начала масштабные ремонтные работы в октябре–ноябре 2023 года. В настоящее время завершаются внутренние и внешние ремонтные работы, включая кровлю, электросети, системы климат-контроля, обновление выставочных залов и благоустройство территории.
Текущее состояние (начало 2025 года)
Музей остаётся закрытым для посетителей из-за продолжающихся ремонтных и монтажных работ по новой экспозиции. Открытие ожидается в 2025 году, точная дата пока официально не объявлена.
Природное и культурное значение Шахимардана
Природа: Шахимардан знаменит кристально чистым горным воздухом, реками Коксу, Аксу и Шахимардансой, а также живописным озером Курбанкёль (Голубое озеро) в 7 км от центра. Озеро образовалось в результате оползней 1766 года и является важным объектом экотуризма.
Паломнический туризм: Шахимардан известен как священное место паломничества благодаря мавзолею Хазрати Али. Согласно легенде, четвёртый халиф Али похоронен именно здесь.
Экотуризм: Горный рельеф, целебные источники и потрясающие пейзажи делают Шахимардан одним из самых перспективных направлений экотуризма в Ферганской долине.
The Shohimardon History and Nature Museum is located in the Shohimardon exclave of Fergana District, Fergana Region, Uzbekistan, at the confluence of the Ko‘ksu and Oqsuv rivers. Shohimardon is one of Uzbekistan’s exclaves completely surrounded by Kyrgyzstan, situated at the foot of the Pamir-Alai Mountains at an elevation of 1,550 meters above sea level.
The museum was originally established in 1989 under the name “Hamza Hakimzoda Niyoziy Memorial Museum” to mark the 100th anniversary of the birth of the renowned Uzbek writer, playwright, and educator Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929), on the initiative of UNESCO. It was one of the first memorial museums in Uzbekistan dedicated to Hamza.
History of the Museum
- 1989 — Official opening as the Hamza Hakimzoda Niyoziy Memorial Museum.
- 2017 — By Resolution No. 975 of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan dated October 2017, the museum was officially closed due to funding issues and reorganization.
- 2023 — On April 26, 2023, pursuant to Presidential Decree PQ-135 “On Measures for the Further Development of Museums in the Republic of Uzbekistan,” the museum was re-established under the new name “Shohimardon History and Nature Museum” on the basis of the former Hamza Museum.
- December 15, 2023 — By order of Fergana Region Governor Khayrulla Bozorov, the museum resumed operations on a public (non-budgetary) basis under the supervision of the Fergana Region “History and Culture Museum” administration.
Objectives and Tasks
The museum aims to:
- Study and promote the history, nature, and cultural heritage of the Shohimardon exclave.
- Preserve and popularize the literary and educational legacy of Hamza Hakimzoda Niyoziy.
- Develop ecotourism and pilgrimage tourism, creating a cultural-educational environment for the local population.
- Educate youth about the natural wealth, historical significance, and traditional lifestyle of the people of Shohimardon.
Collections and Exhibitions
The museum’s collections cover several main directions:
- Hamza Hakimzoda Niyoziy heritage: manuscripts, books, personal belongings, photographs, documents, and materials related to his literary and educational activities.
- History of Shohimardon: historical development of the exclave, traditional lifestyle, crafts, and pilgrimage sites.
- Nature section: flora and fauna of Shohimardon, information about endemic fish species (Triplophysa ferganaensis) living in the Shohimardonsoy River, geological features, and natural monuments.
- Pilgrimage sites: materials related to the Hazrati Ali mausoleum and other sacred historical sites.
Infrastructure and Renovation
In 2023, the Fergana Region administration allocated 4.5 billion soums for the complete renovation of the museum. The winning construction company began major repair works in October–November 2023. Interior and exterior renovations, including roofing, electrical systems, climate control, exhibition hall upgrades, and landscaping, are nearing completion.
Current Status (as of early 2025)
The museum remains closed to visitors due to ongoing renovation and installation of new exhibitions. Reopening is expected in 2025, though an exact date has not yet been officially announced.
Natural and Cultural Significance of Shohimardon
Nature: Shohimardon is famous for its crystal-clear mountain air, the Ko‘ksu, Oqsuv, and Shohimardonsoy rivers, as well as the stunning Qorbonko‘l (Blue Lake) located 7 km away. The lake was formed as a result of landslides in 1766 and is a major ecotourism attraction.
Pilgrimage tourism: Shohimardon is renowned as a sacred pilgrimage site due to the Hazrati Ali mausoleum. According to legend, the fourth caliph Ali is buried here.
Ecotourism: The mountainous terrain, healing springs, and breathtaking landscapes make Shohimardon one of the most promising ecotourism destinations in the Fergana Valley.