Norbo‘tabiy madrasasi

Norbo‘tabiy madrasasi, xalq orasida “Madrasai Mir” nomi bilan ham tanilgan, Farg‘ona viloyatining Qo‘qon shahrida joylashgan XVIII asr oxiridagi muhim me’moriy yodgorlikdir. Biroq, aniqlik kiritish lozimki, Norbo‘tabiy madrasasi o‘z-o‘zidan alohida “muzey” sifatida rasman tashkil etilmagan, ammo u madaniy-tarixiy ob’ekt sifatida Qo‘qon shahridagi “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasining bir qismi sifatida muhofaza qilinadi va tashrif buyuruvchilar uchun ochiq. Norbo‘tabiy madrasasi Qo‘qon shahrining markazida, sobiq Buljor (hozirgi Yangi Chorsu maydoni) yaqinida joylashgan bo‘lib, Qo‘qon xonligi hukmdori Norbo‘tabiy ibn Abdurahmonxon (taxminan 1770–1798) tomonidan 1798-yilda (hijriy 1213) qurdirilgan. Madrasa “Madrasa-i Amir al-Muslimiyn” deb ham atalgan, chunki Norbo‘tabiyga “Amir al-Muslimiyn” (musulmonlar amiri) unvoni berilgan edi. Xalq orasida nom ixchamlashib, “Madrasai Mir” shaklida yuritilgan.Madrasa hozirgi kunda faol diniy va ta’lim muassasasi sifatida ishlaydi, bir qismida Jomi masjidi joylashgan bo‘lsa, boshqa qismida 80 dan ortiq talaba tahsil oladi. Shu bilan birga, u “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasining muhim ob’ektlaridan biri sifatida tashrif buyuruvchilar uchun ochiq bo‘lib, unda Qo‘qon xonligining me’moriy va madaniy merosi namoyish etiladi. Tarixiy kelib chiqishiNorbo‘tabiy madrasasi Qo‘qon xonligining gullab-yashnash davrida, XVIII asr oxirida qurilgan. Bu davrda Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyoda muhim siyosiy va madaniy markazlardan biri bo‘lib, Norbo‘tabiy ibn Abdurahmonxon (hukmronlik yillari: 1770–1798) xonlikni mustahkamlagan va ko‘plab me’moriy obidalar qoldirgan hukmdor edi. Madrasa uning buyruqlari asosida qurilgan bo‘lib, diniy ta’lim va ilmiy faoliyat markazi sifatida xizmat qilgan.Qurilish jarayoni: Madrasaning qurilishida Buxoro me’morlik maktabi uslubidan keng foydalanilgan. Bu holat Qo‘qon xonligining Buxoro xonligi ustidan bir necha bor harbiy g‘alaba qozonganligi va buxorolik mohir usta-me’morlarni asir sifatida olib kelganligi bilan izohlanadi. Ular madrasa qurilishida ishtirok etib, o‘zlarining me’moriy uslublarini qo‘llaganlar. Sovet davri: Sovet hokimiyati yillarida (1920-yillardan keyin) madrasa diniy faoliyatdan mahrum qilinib, yopilgan. Binolar turli maqsadlarda, jumladan, ma’muriy va omborxona sifatida ishlatilgan, bu esa uning me’moriy holatiga ma’lum darajada zarar yetkazgan.Mustaqillik davri: O‘zbekiston mustaqillikka erishgach (1991-yildan keyin), Norbo‘tabiy madrasasi qayta tiklangan va diniy-ta’lim muassasasi sifatida qayta ochilgan. Shu bilan birga, u “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasining bir qismi sifatida madaniy yodgorlik sifatida muhofaza qilinadi. 2019-yilda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasi tashkil etilib, Norbo‘tabiy madrasasi uning tarkibiga kiritilgan.Me’moriy xususiyatlariNorbo‘tabiy madrasasi o‘zbek me’morchiligining an’anaviy uslubida, xususan, Buxoro me’morlik maktabi ta’sirida qurilgan bo‘lib, o‘ziga xos soddaligi bilan ajralib turadi. Quyidagi me’moriy xususiyatlar diqqatga sazovor:Tuzilishi: Madrasa bir qavatli, to‘rtburchak shaklida (52x72 m) qurilgan bo‘lib, markazida katta hovli (38x38 m) joylashgan. Hovli atrofiga ravoqli xujralar joylashtirilgan, bu talabalar uchun yashash va o‘qish joylari sifatida xizmat qilgan.Peshtoq va minora-guldastalar: Madrasaning shimoliy tomonida joylashgan peshtoq (kirish darvozasi) soddaligi bilan ajraladi, ammo to‘rt burchagidagi minora-guldastalar binoga monumental ko‘rinish beradi. Peshtoq bo‘ylab gumbazli masjid va 12 ta derazali (panjarali) darsxona joylashgan.Bezaklari: Madrasa o‘sha davrga xos bo‘lmagan minimal bezaklarga ega. Masjid gumbazining osti sharafasi va mihrabning yulduzsimon naqshlari serhasham ko‘rinadi. Eshiklar girih (geometrik) naqshlar bilan bezatilgan, ichki xonalar esa ganch suvoq va islimiy naqshlar bilan qoplangan.Materiallar: Madrasa pishiq g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, Buxoro uslubidagi mustahkamlik va soddalikni aks ettiradi. Ichki devorlar ganch suvoq bilan qoplangan.Jomi masjidi: Madrasaning bir qismida joylashgan Jomi masjidi hozirgi kunda faol ibodatxona sifatida ishlaydi va mahalliy aholi uchun muhim diniy markaz hisoblanadi.Madrasaning tashqi ko‘rinishi Buxoro me’morlik maktabiga xos bo‘lib, bu Qo‘qon xonligining Buxoro bilan madaniy va harbiy aloqalarining natijasidir.Madaniy va diniy ahamiyatiNorbo‘tabiy madrasasi Qo‘qon xonligining ilmiy va diniy hayotidagi muhim markazlardan biri bo‘lgan. Qurilish vaqtida Muhammad Ya’qub Oxund binni Muhammad Xoja Eshoni Sadr bosh mudarris sifatida tayinlangan bo‘lib, bu madrasaning ilmiy faoliyatdagi yuqori mavqeini ko‘rsatadi. Hozirgi kunda madrasa nafaqat diniy ta’lim markazi, balki Qo‘qon shahrining muhim madaniy yodgorligi sifatida ham xizmat qiladi.Madrasa “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasining bir qismi sifatida tashrif buyuruvchilar uchun ochiq bo‘lib, unda Qo‘qon xonligining me’moriy, diniy va madaniy merosi haqida ma’lumot beriladi. Muzey-qo‘riqxona doirasida Norbo‘tabiy madrasasi bilan birga Xudoyorxon saroyi, Jomi masjidi va boshqa tarixiy ob’ektlar ham namoyish etiladi. Muzey-qo‘riqxona 2019-yilda tashkil etilgan bo‘lib, Qo‘qon shahridagi barcha muhim tarixiy ob’ektlarni, shu jumladan Norbo‘tabiy madrasasini, birlashtiradi. Madrasada alohida eksponatlar ko‘rgazmasi mavjud emas, ammo uning me’moriy tuzilishi, bezaklari va tarixiy muhiti tashrif buyuruvchilarga Qo‘qon xonligining o‘tmishini ko‘z o‘ngida canlantiradi.Tashrif buyuruvchilar madrasaning hovlisi, masjidi va xujralarini ko‘rishlari, shuningdek, yo‘riqnoma xizmatlari orqali uning tarixi haqida ma’lumot olishlari mumkin. Madrasa ichida joylashgan Jomi masjidi faol ibodatxona sifatida ishlaydi, bu esa uni diniy va madaniy ziyoratgoh sifatida yanada jozibador qiladi.Hozirgi holati va muammolarNorbo‘tabiy madrasasi yaxshi saqlangan bo‘lib, O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng bir necha marta restavratsiya qilingan. Hozirda u faol diniy muassasa sifatida ishlaydi va talabalar uchun ta’lim beradi. Shu bilan birga, “Qo‘qon” davlat muzey-qo‘riqxonasining bir qismi sifatida sayyohlar uchun ochiq.Biroq, Farg‘ona viloyatidagi boshqa madaniy ob’ektlar kabi, Norbo‘tabiy madrasasi atrofidagi muhofaza zonalarida noqonuniy qurilishlar yoki yer sotish holatlari haqida xavotirlar mavjud. O‘zbekiston hukumati madaniy merosni muhofaza qilish bo‘yicha choralar ko‘rmoqda, ammo bu muammolar kelajakda madrasaning saqlanishiga ta’sir qilishi mumkin.